Sporgöngumenn.

Íslenskir gullsmiðir hafa löngum smíðað mikið af silfurborðbúnaði. Áður fyrr voru það helst skeiðar s.s. teskeiðar og matskeiðar þar sem skaftið var handgert en blaðið slegið í blýmót með stálstansi. Enn í dag eru stærri skeiðar einsog grautaskeiðar smíðaðar á sama hátt en minni skeiðar slegnar í stálstönsum í öflugum höggpressum. 12-15 mynstur eru í framleiðslu í dag, nær öll hönnuð af Íslendingum. Íslensku mynstrin eiga flest rætur sínar í tréskurðarlist. Sú listgrein hafði þróast í árþúsundir áður en landnámsmenn fluttu hana með sér til Íslands. Íslenskur borðbúnaður er einstakur og fullyrða má að hann standi jafnfætis ef ekki framar því besta sem þekkist meðal annarra þjóða enda er hönnun hans og handverk hluti ævaforns menningararfs okkar.

Til gamans langar mig að nefna 2 íslenska gull-og silfursmiði sem falla vel undir starfsheitið “sveitasmiður” sem algengt var um þá menn er gátu smíðað nánast hvað sem er. Þessir menn eru góðir fulltrúar undangenginna kynslóða sem kynntust ekki iðnbyltingunni sem sótti okkur heim seinna en önnur lönd.

Í „Öldinni Átjándu” sem Jón Helgason tók saman má lesa um Jón gullsmið Ólafsson. Hann bjó í Lögmannshlíð í Eyjafirði. “Var það mál manna að hann gæti smíðað hvern hlut sem hann eitt sinn augum leit. Í janúar 1781 leitaði fátækur húsmaður sem þjáðist af vatnssýki á hans náðir. Smíðaði Jón sér lítinn bíld og stakk gat á kviðarhol mannsins, smeygði í það fjöðurstaf og lét renna út á að giska einn pott. Að því búnu setti hann tappa í stafinn og batt um sem vandlegast. Daginn eftir lét hann renna álíka mikið. Þetta endurtók hann daglega uns ekki vætlaði út um fjöðurstafinn. Skömmu síðar gekk sjúklingurinn frískur að verki sem aðrir menn”.

"Hannes Guðmundsson (1841-1871) var mikill dugnaðarmaður við búskap svo um var talað. Úr málmi og tré smíðaði hann nytjahluti, sparaði aldrei efnið og var samt ódýrari en aðrir. Hann var vinnuvíkingur, til dæmis smíðaði hann 6-10 nýsilfurbúna tóbaksbauka á viku og 2-3 vandaðar svipur á dag. Hannes lagði mikið upp úr því að ungt fólk yrði sér úti um góða menntun" segir í Gullsmiðatali frá 1991.

Gull-og silfursmiðir sem voru atkvæðamiklir í borðbúnaðarsmíði á 20. öld.

Guðjón Bernharðsson rak fyrst á Akureyri og síðar í Reykjavík silfursmiðju sem var mjög vel tækjum búin. Árið 1960 seldi Guðjón verksmiðju sína og sameinaðist hún þá Gull-og silfursmiðjunni Ernu hf. Erna hf hefur haldið áfram smíði nokkurra munstra sem Guðjón framleiddi s.s. Gullstör, Túlípani og Rós. Fjölskylda Guðjóns rak með miklum myndarbrag Silfurbúðina í Kringlunni í Reykjavík sem var stærsta verslun sinnar tegundar hér á landi. Fyrir fáum árum var rekstrinum hætt.

Silfursmiðjan hf var rekin af nokkrum þekktum úra- og gullsmiðum í Reykjavík. Kornelíus Jónsson úrsmiður var einn þeirra og framleiðir Erna hf enn nokkur þeirra borðbúnaðarmynstra sem framleidd voru í gömlu silfursmiðjunni. Þau eru seld í verslum Kornelíusar við Bankastræti.

Jón Sigmundsson er elsta skartgripaverslun á Íslandi. Þar var framleiddur borðbúnaður fyrir allmörgum árum síðan. Í dag rekur Símon Ragnarsson gullsmiður ásamt fjölskyldu sinni fyrirtækið af myndarskap við Laugaveg og útibú í Spönginni Grafarvogi.

Í febrúar 1924 hóf Guðlaugur A. Magnússon gullsmiður starfsemi sína á Ísafirði með gull- og silfursmíðaverkstæði ásamt tilheyrandi verslun með framleiðslu verkstæðisins. Til Reykjavíkur flutti verkstæðið 1927 og hefur starfað hér síðan. Árið 1936 er hafin framleiðsla á borðbúnaði úr silfri og fyrsta vélin var keypt í janúar sama ár sem var pressa smíðuð af Vélsmiðjunni Héðni. Þess má geta að árið 1946 framleiddi smiðjan úr 497 kg af silfri 925/1000 sterling og ennfremur út 3 kg af gulli. Starfsmenn voru þá 8. Einn þeirra Reynir sonur Guðlaugs var frá 1952 til 2001,er hann fell frá, meistari smiðjunnar.

Reynir byrjaði að starfa með föður sínum daginn eftir fermingardag sinn 1944. Hann hefur nám í Iðnskólanum og líkur sveinsprófi 1950. Er faðir hans fellur frá 1952 tekur hann við verkstæði föður síns aðeins 22 ára. Nokkrir helstu starfsmenn verkstæðisins hættu og stofnuðu nýtt fyrirtæki til höfuðs Ernu hf. Með harðfylgi tókst Reyni kornungum að halda merki föður síns á lofti. Meistararéttindi hlaut Reynir eftir fráfall föður síns ári áður en venja var til. 1955 heldur Reynir til Þýskalands og dvelur þar um skeið við nám í gullborginni Pforzheim í Svartaskógi. Árið 1959 starfaði Reynir í Kaupmannahöfn á verkstæði Georg Jensens aðallega við skartgripasmíði. Silfursmíði á Íslandi náði undir hans stjórn, og Hermanns Hermannssonar er sá um fjármál fyrirtækisins, að verða stóriðja. Jafnvel Danir, einir fremstu silfursmiðir heimsins, skildu ekki hvernig hægt var að ná slíkri markaðshlutdeild sem silfurborðbúnaður á Íslandi naut. Ár hvert fram til 1980 var framleitt úr 1-2 tonnum af silfri aðallega borðbúnaður í tuga eða hundruða þúsunda vís. Þess má geta að fjölmargir Vestur Íslendingar söfnuðu og safna enn silfri frá Guðlaugi A. Magnússyni. 1980 var árið sem gerbreytti borðbúnaðarsmíð í heiminum. Talið er að á Norðurlöndum hafi samdrátturinn verið 80%. Ástæðan var tilraun auðugra Bandaríkjamanna til að ná stjórn á silfurmörkuðum.

Hönnunin

Ég hef sett, að neðan, upp töflu með 10 helstu borðbúnaðarmynstrunum. Þau eiga það sameiginlegt að vera enn smíðuð. Flest eru frá Guðlaugi A. Magnússyni en hann er bæði helsti frumkvöðull og helsti silfurborðbúnaðarsmiður síðustu aldar. “Tíminn” hefur valið úr þau munstur sem eru framleidd enn í dag og hafa verið frá 1946 algengustu munstrin á íslenskum heimilum og vinsæl víðar m.a. í Norður Ameríku meðal Vestur-Íslendinga einsog sagt var frá.

Mynd 3:

Starfsmenn Ernu ehf 1948..

Guðlaugur A magnússon situr fyrir miðju ásamt starfsmönnum Ernu. Frá hægri: Jens Guðjónsson, Sigurður Adolf Hermannsson, Hans ? , Reynir Guðlaugsson, Stefán Albertsson, Hermann Kjartansson og Harold Wright.

Að lokum vil ég nefna einn góðan fulltrúa þeirra manna er tóku drjúgan þátt í hönnun silfurmuna á síðustu öld. Karl Guðmundsson myndskeri frá Þinganesi lærði tréskurð hjá Ríkarði Jónssyni einum helsta listamanni þjóðarinna á síðustu öld. Myndskerar unnu mikið með gull-og silfursmiðum að ýmiskonar hönnun. Þeir höfðu tengsl við “upprunann”, þeirra arfur nær aftur í landnám einsog gull-,silfur- og sveitasmiðanna. Ýmsir minjagripir, borðbúnaður og skart sem einkennist af hinu sér íslenska höfðaletri og margslungnum fléttum eru í dag framleiddir, meira en hálfri öld eftir að Karl skar út frumgerðina.

Mynd 4:

Úr handsmíðadeild Gull og silfursmiðjunnar Ernu ehf.

Mynstur. Ár. Hönnun. Framleiðandi. Lýsing.

Erna	1936	Guðlaugur A. Magnússon	Erna hf	Margir telja að Guðlaugur hafi haft lilju í huga þegar hann teiknaði Ernumunstrið. Nafnið er frá dóttur hans Jónínu Ernu komið.
Renaiccance	1946*	Guðlaugur A. Magnússon	Erna hf	Augljós tengsl við endurreisnartímabilið einsog nafnið segir.
Kaktus	1946*	Guðlaugur A. Magnússon	Erna hf	Flestir þekkja danska kaktusinn frá Georg Jensen. Líklega er sá íslenski svar við hinum danska.
Vor	1954	Bárður Jóhannesson	Erna hf	Vorið táknað með leikandi léttum línum vorblóma.
Smári	1959	Jens Guðjónsson	Erna hf	Undir Evrópskum samtíma áhrifum, hefur heillað ákveðin hóp umfram önnur munstur.
Gullstör	um1950	Gunnar Bernhard	Plútó hf/ Erna hf	Hannað eftir námsdvöl Gunnars í Þýskalandi. Ber svipmót sins tíma en er klassískt og vinsælt enn í dag.
Rós	um1950	Karl Guðmundsson	Plútó hf/ Erna hf	Augljós uppruni en stílfært af hagleik hins íslenska myndskurðarmeistara.
Túlípani	um1950	Karl Guðmundsson	Plútó hf/ Erna hf	Túlípani stílfærður á sama hátt og Rósin.
Prinsessum.		Kornelíus Jónsson	Silfursmiðjan hf/Erna hf	Danskt munstur.
Reykjavík	1946*	Guðlaugur A. Magnússon	Erna hf	Táknar öndvegissúlurnar. Augljósar rætur í fléttum víkingatímans. Líklega vinsælasta íslenska munstrið.

*Framleiðsla hefst á árabilinu 1936 til 1946 en það ár eru öll mót endurgerð. Fyrri stansar höfðu verið gerðir hér heima af vanefnum. Tækifærið nýtt og menn einsog Karl Guðmundsson og ? aðstoðuðu Guðlaug við að “stílfæra” munstrin.

Eftirmáli.

Upplýsingar voru að skornum skammti varðandi þessa iðngrein á Íslandi. Mikil en jafnframt lærdómsrík vinna var því við þessa ritgerðarsmíð. Ég vona að komandi kynslóðir kunni að meta þessa listgrein sem silfursmíði er og jafnvel þekkja þá sem komu við sögu hennar hér á Fróni.

Reynir Már Ásgeirsson.

_______________

Heimildir og heimildarmenn:

Heimasíða. Gull og silfursmiðjunnar Ernu ehf.

Gullsmíðatal, útgefandi FÍG, útgefin 1991 í Reykjavík, enginn höfundur nefndur.

Jón Helgason, Öldin Átjánda, útgefandi Iðunn í Reykjavík 1961.

Starfsmenn Gull og silfursmiðjunnar Ernu ehf. Ásgeir Reynisson.

Myndir úr bókinni Reykjavík fyrr og nú. Útgáfa er gerð í samvinnu við Reykjavíkurfélagið með formála eftir Vilhjálm Þ. Gíslason. Prentun: Ísafoldarprentsmiðjan hf í Reykjavík 1948. Einnig úr gömlum bæklingi Gull og Silfursmiðjunnar Ernu ehf sem gefin var út vegna iðnsýningar sem haldin var við opnun Iðnskólans á Skólavörðuholti. Útgefandi Gull og silfursmiðjan Erna ehf. prentun Ísafoldarprentsmiðjan hf. Myndirnar tók Sig. Guðmundsson ljósmyndari.

Einnig nokkrar nýteknar myndir á forsíðu ritgerðarinnar, Reynir Már Ásgeirsson myndaði þær.